title></title> قسمت اول
قسمت دوم
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
5. نرمافزارهای آموزشی دیگر
غیر از نرمافزارهای کاربردی رومیزی که عموماً استفاده میشوند، نرمافزارهای آموزشی FOSS بسیاری وجود دارند که میتوانند برای تدریس موضوعات یا دورههای ویژه آموزشی در مدارس یا دانشگاه ها به کار گرفته شوند. در این حوزه از برنامههای نقاشی برای دانشآموزان کم سنترتا برنامههایی برای تدریس جغرافیا، شیمیو فیزیکمیتوان نام برد GCAD برنامهای است که میتواند در کلاسهای رسم فنی در سطح آموزش عالی استفاده شود. Scilabهم یک بسته نرمافزاری علمی کامل است که میتواند برای آنالیز عددی یا دورههای مهندسی در سطح دانشگاهی استفاده شود.
موارد فوق فقط نمونه کوچکی از FOSS هایی است که برای آموزش و پرورش در دسترس میباشد. منابع قابل استفاده متعددی برای جستجو و یافتن نرمافزارهای آموزشی دیگر مانند آنچه که معرفی شد وجود دارد.
School Forgeسایت وب پروژههایی است که از متن باز/ آزاد به عنوان راه حلی در آموزش و پرورش استفاده میکنند. این سایت به عنوان محلی که منابع را در اختیار میگذارد در نظر گرفته شده که به مدارس جهت تهیه نرمافزار مطمئن و مرتبط با محتوای آموزشی کمک کند.
Seul/edu: یک مجموعه کامل آموزشی برای کاربر پایانی لینوکس است که استفاده سریع از لینوکس و FOSSهای دیگر را ممکن میسازد و جنبههای مختلف استفادههای آموزشی از لینوکس را جهت معلمان اولیا و دانشآموزان تامین میکند. یک فهرست راهنما هم از نرمافزارهای متن باز مربوط به مدرسه دارد.
سازمان نرمافزار آزاد در تعلیم و تربیت و تدریسOFSET (Freeduc) را پیادهسازی کرده که یک کاتالوگ نرمافزار آموزش است. همچنین یک لوح فشرده زنده FOSS برای مدارس را ایجاد کرده است. ایدهای که پشت قضیه سیستم زندهFreeduc روی لوح فشرده است عدم نیاز آن به نصب است که دانش آموزان و معلمان به راحتی میتواند برنامههای کاربردی در دسترس را استفاده کنند.
پروژه Edutainment مربوط به KDE قصد دارد نرمافزارهای آموزشی رومیزی را پیادهسازی کند که تمرکز اصلی آن روی دانشآموزان سنین پایین است. اما شامل برنامههایی برای دانشجویان و معلمان نیز میباشد.
6. صرفهجویی در هزینه
همانطور که قبلا گفته شد FOSS در زمینه خادمها به رشد کافی رسیده و معادل یا بهتر از نرمافزارهای اختصاصی همتراز خود میباشد. همچنین برنامههای کاربردی رومیزی نیز به طور فزایندهای در دسترس قرار میگیرند و برخی از آنها برای استفاده و تولید انبوه مناسب هستند. با وجود این که تخفیفهای ویژه نرمافزارهای اختصاصی برای مؤسسات آموزشی موضوع غیر متعارفی نیست، ولی همچنان استفاده از FOSS مورد توجه قرار دارد چرا که استفاده از FOSS در دراز مدت به جای نرمافزارهای اختصاصی میتواند باعث صرفهجویی بیشتری در هزینهها شود.
نرم افزارهای اختصاصی که برای آموزش و پرورش طراحی شدهاند معمولا بسیار گرانقیمت هستند، چرا که فروشندگان باید هزینههای پیادهسازی را از بازارهای کوچک جبران کنند.
این نرمافزارها میتوانند نرمافزارهای مدیریتی شامل سیستمهای مدیریت کتابخانه یا سیستمهای مدیریت آموزش باشند. اگر چه در مورد برخی نرمافزارهای خاص معادل متن بازشان با کیفیت بالا در دسترس میباشد ولی در حوزههای دیگر مانند سیستم اطلاعات دانشآموز، مدیریت منابع انسانی و سیستمهای مدیریت اقتصادی هنوز به رشد کافی برای استفاده و تولید انبوه نرسیدهاند. در این موارد نیز برنامههای کاربردی مخصوص آموزش و پرورش نیز در آینده نزدیک در دسترس قرار خواهند گرفت.
همانطور که قبلا گفته شد هزینه تهیه اولیه FOSS بسیار ناچیز است. هزینه به روزرسانی FOSS نیز چندان قابل توجه نیست. اگر چه میزان مجموع هزینههای مالکیت به منظور مقایسه بین FOSS و نرمافزارهای اختصاصی باید در نظر گرفته شود.
مجموع هزینههای مالکیت شامل مالکیت، پشتیبانی و هزینههای آموزش است که مجموع همه اینها ممکن است در مورد FOSS بالاتر باشد. اگر چه در مقایسههای مختلف مجموع هزینههای مالکیت (TCO) ممکن است همچنان کمتر از نرمافزارهای اختصاصی باشد.
در کشورهایی که میزان دستمزد پائینتر است هزینه پشتیبانی و آموزش درصد کمتری از مجموع هزینه مالکیت خواهد بود که در این موارد مجموع هزینه مالکیت FOSS بسیار مطلوبتر خواهد بود. دسترسی به کد منبع امکان تامین پشتیبانی و حمایت را در بیشتر شرکتها به وجود میآورد که همین قضیه باعث کاهش هزینه حمایت و پشتیبانی میشود. در یک محیط فرهنگی-آموزشی این امکان وجود دارد که بدون صرف هزینه از انجمنهای FOSS جهت حمایت و پشتیبانی کمک و مساعدت گرفته شود.
در شکل 1 مقایسه بین مجموع هزینههای FOSS و نرمافزارهای اختصاصی نشان داده شده است. در برخی موقعیتها داشتن سرمایه ناچیز و یا عدم وجود آن باعث میشود امکان انتخاب بین FOSS و نرمافزار اختصاصی نباشد بلکه تنها انتخاب FOSS موردنظر قرار گیرد. در این گونه موارد مؤسسات میتوانند با استفاده از سختافزارهای ارزان یا از رده خارج شده و FOSS امکانات ICT را برای دانشآموزان خود فراهم کنند. در غیر اینصورت این امر برایشان غیر ممکن خواهد بود.
حتی اگر سرمایه جهت خرید نرمافزارهای اختصاصی در دسترس باشد از پساندازی که در نتیجه جایگزینی FOSS به وجود میآید میتوان برای اهداف بزرگتری مانند خرید رایانه های بیشتر، ایجاد کارگاه آموزشی برای فرهنگیان و مدیران یا ایجاد زیر ساختهای مربوطه در زمینههای غیر ICT برای موسسه استفاده کرد.
7. مدیریت
نرمافزارهای اختصاصی مناسب مدیریت آموزشی در زمینه سیستمهای خاص مانند سیستم مدیریت کتابخانه یا سیستم اطلاعات دانشآموزان در اختیار گروه کوچکی از شرکتها می باشد که معمولاً فقط دانشگاه ها و مدارس خاصی میتوانند اینگونه سیستمها را داشته باشند و حتی بسیاری از مدارس در کشورهای توسعه یافته نیز قدرت خرید و مالکیت این نرمافزارها را ندارند.
خوشبختانه در سالهای اخیر تعدادی FOSS با کیفیت برای سیستمهای مدیریت کتابخانه و سیستمهای مدیریت آموزش ایجاد شده است که برای استفاده مؤسسات فرهنگی و آموزشی در دسترس میباشند.
1.7 سیستمهای مدیریت کتابخانه
برای هر مدرسه یا دانشگاه با یک کتابخانه مجهز، یک سیستم مکانیزه رایانه ای برای خودکار کردن مدیریت کتابخانه ضروری است. مشهورترین سیستم مدیریت کتابخانه Koha میباشد البته سیستمهای دیگری نیز دردست تهیه می باشند ولی هیچ یک به اندازه Koha از رشد کافی برخوردار نیستند. این سیستمها شامل phpmylibraryو Openbiblio هستند که در صفحههای مختلفی پیاده سازی شدهاند. Anctil مقایسه بین سیستمهای مختلف را ارائه کرده است.
2.7 سیستمهای مدیریت آموزش
یک سیستم مدیریت آموزش یک نرم افزار کاربردی یا یک سیستم تحت وب است که با ایجاد یک راهی برای تهیه ارائه محتویات ONLINE و در حقیقت به عنوان یک آموزگار مجازی ایجاد میکند که برای مشارکت دانشآموزان و نظارت و ارزیابی کارآیی آنان استفاده میشود. یک سیستم مدیریت آموزش همچنین میتواند قابلیتهایی مانند امکان گفت و گو و چت را ایجاد کند. لازم به ذکر است که گاهی اوقات سیستمهای مدیریت آموزش به سیستم مدیریت دوره نیز اطلاق میشوند.
دسترسی به چنین سیستمی در یک مدرسه یا دانشگاه میتواند به حصول پیشرفت تعلیم و تربیت که از اهداف مهم طرح به کارگیری ICT در آموزش و پرورش است کمک کند، هر چند نرمافزارهای اختصاصی موجود مانند Webct و Blackboard بسیار گران هستند و دور از دسترس بسیاری از مؤسسات فرهنگی و آموزشی به خصوص در کشورهای تحت توسعه می باشند خوشبختانه چندین سیستم مدیریت آموزش FOSS در حال حاضر در دسترس هستند در گزارشهای منتشر شده توسط Common wealds of learning در ژوئن 2003 در حدود 35 سیستم مدیریت آموزش منبع باز مشخص و ارزیابی شدند و بالاترین رتبه را Atutor بدست آورد.
8. استانداردها
برای ایجاد امکان ارتباط بین سیستمهای مدیریت آموزشی مختلف محتویات ایجاد شده باید از یک استاندارد پیروی کنند که در همین زمینه تعدادی نوآوری جهت پایهگذاری استانداردها برای سیستمهای مدیریت آموزشی انجام شده است.
ابتکار دانش بازOKI در دانشگاه MIT آغاز شد که در واقع یک همکاری میان تعدادی از دانشگاه های مشهور است که این نوآوری توسط روسای MIT و Stanford هدایت میشود. این نوآوری در دو سیستم مدیریت آموزش که Stellar در دانشگاه MIT و courseware در دانشگاه Stanford پیادهسازی شده نتیجه داده است.
هدف OKI تعریف معماری باز و قابل تعلیم برای فناوری آموزشی است نشانهگیری خاص آن به طرف نیازهای تحصیلات عمومی بالاتر است و خصوصیاتی را برای روبه رو شدن بخشهای یک سیستم مدیریت آموزشی و تسهیل ارتباط آن با سیستمهای دیگر شامل سیستمهای پیشرفتهتر را فراهم میکند. برنامهنویسان تجاری و غیر تجاری محصولات برای بازار آموزش عالی میتوانند از معماری OKI استفاده کنند که مبنای آن برمتنباز است.
IMS(سیستم تعلیم و تربیت) یک ائتلاف آموزش سراسری غیرانتفاعی است که توسط ائتلافهای جهانی پشتیبانی میشود و مؤسسات آموزشی، شرکتهای نرمافزاری و ناشران را شامل میشود. که مشخصههای فنی باز را جهت پشتیبانی از آموزش توزیع شده توسعه میدهد. تعدادی از این مشخصهها به عنوان استانداردهای فناوری آموزشی به صورت بین المللی مورد قبول قرار گرفته است هدف از ذکر این قابلیتها اجازه دادن به سیستمهای مدیریت دوره مختلف و سیستمهای مدیریت محتویات از سوی مؤلفان مختلف است که بتوانند با یکدیگر کار کنند و ارتباط برقرار نمایند. برای مثال میتوان تولید محتویات با استفاده از سیستم مدیریت دوره خصوصی مانند Blackboard را در نظر گرفت که میتواند در سیستم دیگری مانند Webct در دسترس قرار گیرد و محتوای تولید شده در سیستم بعدی نیز استفاده شود.
یکی از پیاده سازیهای خاص IMS مدل SCORMاست که باADLپیادهسازی شده است و عناصر را از IMS و سایر خصوصیات ذکر شده جهت ایجاد قابلیت آموزش با هم یکی میکند و اجازه کارکردن با یکدیگر و قابلیت استفاده مجدد از محتویات آموزشی تحت وب را میدهد.
در ضمن هر دوی IMS و SCORM از XML به عنوان یک زبان متعارف جهت امکان ارتباط بین سیستمهای نامتجانس استفاده میکنند.
9. سایر نیازها
از جمله نیازهای دیگر مدیریت مؤسسات آموزشی یک سیستم مدیریت اطلاعات دانشآموز برای مدیریت اطلاعات دانشآموزان و ارائه موضوعات، جدول زمانی، ثبت نام، مدیریت اطلاعات مالی و فرهنگی و مانند آن است. یک سیستم اطلاعات دانشآموز معمولا برای نیازهای مؤسسات ویژهای طراحی میشود و سیستمهای اختصاصی زیادی در این زمینه در دسترس نیستند و تاکنون محصول با کیفیت از سیستم اطلاعات دانشآموز متن باز در دسترس قرار نگرفته است. اگر چه نوآوریهای متعددی برای پیادهسازی چنین سیستمی وجود داشته است.
پروژه School Tool یکی از نوآوریهاست. هدف School tool پیادهسازی سیستمی برای مدیریت مدرسه است که بتواند به صورت سرتاسری مورد استفاده قرار گیرد و به طوری که هم برای مدارس و هم مؤسسات آموزش عالی مناسب باشد و بتواند برای نیازهای محلی بهینه شود. این پروژه که در جنوب شرقی آسیا در سال 2000 با سرمایه بنیاد Shutlleworth آغاز شده است با مجوز متنباز در دسترس قرار خواهد گرفت. پروژه به طور موقت در سال 2002 به حالت تعلیق درآمد و در 2003 دوباره شروع به کار کرد و هنوز در موقعیتهای اولیه پیادهسازی قرار دارد و برای استفاده عمومی در دسترس نیست.
10. آموزش فناوری اطلاعات با استفاده از FOSS
در بخشهای قبلی نگاهی به استفاده از FOSS در زمینه زیربنای IT در مؤسسات آموزشی و استفاده از آن در عملیات مدیریتی انداختیم. در این بخش نقش FOSS در آموزش فناوری اطلاعات را بررسی می کنیم .
بیشترین نرمافزارهایی که در حال حاضر در زمینه آموزش IT استفاده میشوند شامل نرمافزارهای مفید پایه برای آموزش سواد رایانه، مترجمهایی برای دورههای برنامهنویسی و سیستمهای مدیریت پایگاهداده رابطهای است که همه اختصاصی هستند و با توجه به این که FOSS های معادل این نرمافزارها در دسترس هستند میتوان از آنها به عنوان یک جایگزین مناسب استفاده کرد. به علاوه صرفهجویی در هزینهها یکی از مزایای دیگر استفاده از FOSS ها در زمینه آموزش IT میباشد.
11. سواد رایانه
در بسیاری از سطوح ابتدایی و پایه، آموزش IT شامل آموزش سواد رایانه میباشد. سواد رایانه به معنای پیدا کردن مهارتهای استفاده از رایانه برای انجام وظایف روزمره است که معمولا شامل استفاده از نرمافزارهای کاربردی رومیزی شناخته شده مانند یک پردازشگر لغت، صفحه گسترده و سرویس گیرنده پست الکترونیکی و کاوشگر وب است.
مهارتهایی که در لیست آورده شده است در این زمینه ضروری محسوب میشوند. البته ذکر این مهارتها در لیست نشان دهنده اهمیت نسبی آنها نیست و این مهارتها باگذشت زمان و تغییر فناوریها تغییر میکنند. اهمیت نسبی این مهارتها همچنین بسته به افراد مختلف و کاربردهای آنها متفاوت است.
تنظیم یک رایانه شخصی
استفاده از قابلیتهای سیستم عامل
استفاده از پردازشگر لغت
استفاده از یک بسته هنری یا گرافیکی
اتصال یک رایانه به شبکه
استفاده از اینترنت
استفاده از رایانه جهت برقراری ارتباط با دیگران
استفاده از صفحه گسترده
استفاده از یک سیستم پایگاه داده
استفاده از مواد آموزشی برای برنامههای کاربردی جدید
سواد رایانه نه تنها به دانشآموزان بلکه به دانشجویان نیز باید آموزش داده شود. چرا که ممکن است دانشجویان نیز در آموزشهای قبلیشان این مهارتها را فرا نگرفته باشند. امروز داشتن سواد رایانه برای دانشجویان ضرورت محسوب میشود و آنان باید بدون توجه به حوزهای که در آن مشغول دانش اندوزی هستند، مهارت استفاده از برنامههای کاربردی رومیزی را برای کارهای فرهنگی و علمی کسب کنند. بر این اساس به بسیاری از دانشگاه ها، دورههای آموزشی رایانه جهت اطمینان از کسب این مهارتها پیشنهاد میشود.
البته در بعضی دانشگاهها دورههای رسمی برگزار نمیشود و انتظار میرود که دانشجویان به صورت شخصی این مهارتها را کسب کنند. در برنامههای سواد عمومی رایانه معمولا از نرمافزارهای اختصاصی برتر استفاده میشود.
در سطوح پایینتر نیز استفاده از MS Windows و MS Office در دورههای آموزشی اولیه رایانه معمول است.
البته در این روش آموزش سواد رایانه، برخی مشکلات به چشم میخورد. اولین مساله ایناست که مهارت کسب شده در استفاده از نسخه خاصی از نرم افزارهای اختصاصی معمولا عمر کوتاهی دارد و اگر کاربر قدرت خودآموزی را نداشته باشد یادگیری چگونگی استفاده از نسخه جدید یک نرم افزار از یک فروشنده خاص، نیازمند آموزش مجدد است. بنابراین روش متفاوت دیگری در آموزش مهارت رایانه باید به کار برده شود تا دانشآموزان به خود کفایی در یادگیری و توانایی یادگیری دوباره نیاز به آموزش مجدد مجهز شوند. در واقع باید با تاکید بر مهارتهای عمومی از وابستگی به نرم افزار یا تولید کننده خاصی جلوگیری شود.
مشکل دیگری که در استفاده از نرمافزارهای اختصاصی وجود دارد این است که باعث تشویق به استفاده از کپیهای غیر مجاز از یک نرمافزار اختصاصی مجوزدار میشود و از آنجا که دانشآموزان یا دانشجویان در حال تحصیل ناگزیرند دقیقا نرمافزاری را که در مدرسه یا دانشگاه موجود است برای انجام تکالیفشان در خانه یا رایانه کیفی داشته باشند بیشتر آنان به استفاده از کپیهای سرقت شده نرم افزارهای اختصاصی موجود روی میآورند.
در آموزش مهارت رایانه مهم نیست که کدام سیستم عامل، پردازشگر لغت، سرویس گیرنده پست الکترونیک، مرورگر وب یا نرم افزار صفحه گستردهای استفاده شود. لینوکس و یک رابط گرافیکی مانند KDE یا GNOME به عنوان یک سیستم عامل FOSS میتواند در آموزش ویژگیهای پایه سیستم عامل استفاده شود.
Openoffice دارای پردازشگر لغت صفحه گسترده، ارائه و برنامههای گرافیکی است که میتواند به عنوان جایگزینی برای معادل اختصاصی باشد. این نرمافزار میتواند برای تدریس ویژگیهای پایهای که در نرمافزار office در دسترس است کافی باشد. FOSS های دیگر مانند abiword و gnumeric نیز میتوانند در آموزش مهارتهای رایانه در صورت لزوم استفاده شوند. برای آموزش دسترسی به اینترنت و استفاده از پست الکترونیک مرورگر سرویس گیرندهای که به عنوان بخشی از Mazilla است میتواند استفاده شوند.
خصوصیات Mozilla با مرورگرسرویس گیرنده پست الکترونیک که در ویندوز موجودند قابل مقایسه است. Mysql و Postgresql سیستمهای FOSS کاملی هستند که به طور حتم میتوانند در آموزش مفاهیم پایه پایگاه داده مورد استفاده قرار گیرند. هر چند واسط کاربر گرافیکی این پایگاه دادهها ممکن است به اندازه همتای خصوصیشان کاربر پسند نباشد. ولی این قضیه محدودیتی در آموزش مفاهیم پایهای که باید تدریس شود ایجاد نمیکند.
میشل سوران یک مدرس علم رایانه چنین میگوید :
گاهی مردم از من میپرسند آیا تدریس لینوکس به دانشآموزان میتواند آنها را برای محل کار آماده کند؟ این سوال بر پایه این واقعیت است که مایکروسافت در حال حاضر تسلط زیادی بر سیستم عامل و نرمافزار اداری موجود دارد. این سوالی است که مدت طولانی در موردش فکر کردهام و پاسخی که برای آن دارم این است که (بله – قطعاً ) اهداف پایه هر نوع سیستم عامل، نرمافزار کاربردی اداری یا گروه های نرمافزاری مشابه یکسان است. یک دانشآموز که در یادگیری لینوکس پیشرفت حاصل کند خودش را در محیط ویندوز گمشده احساس نمیکند. من لینوکس را پیشرفتهتر از دو سیستم عاملی میدانم که تا کنون دانشآموزان ما خیلی سریع و راحت آن را یادگرفتهاند. فرآیند نسخه برداری از یک فایل یا قالب بندی یک پاراگراف در یک سیستم عامل و سیستم عامل دیگر تفاوت زیادی ندارد.
استفاده از FOSS به عنوان مبنای آموزش مهارت رایانه معمولا صرفهجویی در هزینهها را برای مدرسه یا دانشگاه در بر دارد. چرا که FOSS ها میتوانند به صورت مجاز هر قدر که نیاز باشد روی رایانه های ما نصب شوند و همین امر باعث میشود نیاز ما به خرید مجوزهای مورد نیاز به طور کامل رفع شود. دانشآموزان نیز میتوانند FOSS را در رایانه شخصی خود نصب کنند و از دسترسی به نرم افزار در خارج از مدرسه یا دانشگاه برای کارهای علمی مطمئن باشند. مهمتر اینکه استفاده از FOSS باعث تاکید بر آموزش مفاهیم پایه و قواعد کلی میشود و از محدود شدن به نرم افزار اختصاصی یک فروشنده خاص جلوگیری میکند.
اگر چه لازم است که معلمان و سخنرانان ما برای استفاده از لینوکس و FOSS آموزش لازم دیده و صلاحیت لازم را برای هدایت کلاسها با استفاده از این نرم افزارها پیدا کنند که به این منظور باید تغییراتی در آموزش و پرورش صورت گرفته و برخی تلاشها باید برای توسعه مواد آموزشی مناسب صورت گیرد.
12. مدارس
معمولا در آموزش IT به دانش آموزان در مدارس بر روی مهارت رایانه تاکید میشود که آنها را به توانایی استفاده از رایانه برای پیشرفت آموزشی آنها، دسترسی به اینترنت، استفاده از پست الکترونیک و مانند آن مجهز کند.
اما همانگونه که قبلا تاکید شد در این زمینه نباید آموزش دانشآموزان به نرمافزارهای اختصاصی محدود شود. چرا که دانشآموزانی که بدون مراقبت در برابر رایانه قرار نگرفتهاند خیلی بیشتر پذیرای لینوکس و FOSS هستند و باعث میشود با تمایل بیشتری استفاده از FOSS را آغاز کنند.
برای مثال این طرح در مدارس غیر دولتی استرالیا به طور مقدماتی به کار گرفته شد و برخلاف آنچه ادعا میشد که مهارت رایانه فقط باید بر اساس سیستم عامل فراگیر روز تعلیم داده شود. توانایی دانش آموزان را در برابر دو مجموعه برنامه office قرار دادند و به آنها فرصت داده شود که از هر دوی FOSS و نرم افزار اختصاصی استفاده کرده و دانستههایشان را در مورد قواعد کلی این نرمافزارهای کاربردی افزایش دهند.
غیر از FOSS هایی که در آموزش IT مورد استفاده قرار میگیرند، بسیاری از FOSS ها وجود دارند که از آنها میتوان برای آموزش موضوعات غیر از IT در مدارس استفاده کرد.
مرجع: http://www.iosn.net/education/foss-education-primer
تاریخ بارگذاری: ٨٦/٧/١٢